KANYARWANDA I GAHIMA: Amateka y'umwami wa kabiri w'u Rwanda n'umurage yasize
Kanyarwanda I Gahima ni umwe mu bami ba mbere cyane bavugwa mu mateka y’u Rwanda. Mu ruhererekane rw’abami rushingiye kuri A. Kagame, aza ku mwanya wa kabiri, nyuma ya Gihanga Ngomijana. Amateka ye afatwa nk’igice cy’ingenzi cy’inkomoko n’iterambere ry’ubwami bwa kera bw’u Rwanda.

Mu nyandiko ishingiye ku ruhererekane , Kanyarwanda I Gahima yanditswe ku mwanya wa kabiri mu bami b’u Rwanda, akaba yarakurikiye Gihanga. Iyo nyandiko imuha igihe cy’ingoma cya 992–1025, mu gihe andi masoko atanga ibihe bitandukanye. Ibi bigaragaza ko amatariki y’abami ba mbere b’u Rwanda atari ikintu abashakashatsi bose bahurizaho.
Gihanga ni we uba uwa mbere mu ruhererekane, naho Kanyarwanda I Gahima akaba uwa kabiri.Kuva kera, ubutegetsi bw’umwami bwari bufite uruhare runini mu guhuza abaturage, kuyobora ibice by’ubwami no kurinda ubutegetsi bw’ingoma. Kanyarwanda rero yimye ingoma mu gihe ubwami bw’u Rwanda bwari bukiri mu ntangiriro z’iterambere ryabwo. Icyo gihe u Rwanda ntirwari igihugu gifite imbibi n’ubunini bizwi nk’ibyaje kubaho mu bihe by’abami bakurikiyeho. Izina Kanyarwanda rifite umwanya ukomeye mu mateka y’u Rwanda kuko risa n’izina ry’igihugu ubwacyo. Mu nkuru n’imigenzo byagiye bisekurana, Kanyarwanda ahuzwa n’amateka y’inkomoko y’u Rwanda n’uruhererekane rw’ingoma. Ariko iyo tuvuga amateka y’uyu mwami, ni ngombwa kumenya ko amakuru menshi cyane ku bami ba mbere yabitswe mu migenzo nyarwanda, ibisigo, ibisekuru n’imvugo gakondo, aho kuba mu nyandiko zakozwe muri icyo gihe. Ni yo mpamvu hari ibice by’amateka yabo bidashobora kugenzurwa nk’uko bikorwa ku mateka y’ibihe bya vuba. Amateka avuga ko Kanyarwanda I Gahima yimye nyuma ya Gihanga, akagira ingoma iri hagati ya 992 na 1025. Muri icyo gihe, ubwami bw’u Rwanda bwari bugikura. Imiterere y’ubuyobozi, imiryango y’ingoma n’uburyo bwo guhuza ibice bitandukanye by’igihugu byagiye bikomera uko ibisekuru by’abami byakurikiraga. Ni ngombwa ariko kwirinda kuvuga ko ibikorwa byose byitirirwa Kanyarwanda byabayeho ku buryo bwemejwe n’ibimenyetso bihagije, kuko amateka y’icyo gihe afite ibice byinshi bishingiye ku migenzo gakondo. Kanyarwanda I Gahima yakurikiwe na Yuhi I Musindi, na we akaba uwa gatatu mu ruhererekane rw’abami . Nyuma ya Yuhi I Musindi hakurikiraho abandi bami benshi, kugeza ku bami nka Ndahiro I Ruyange, Ndoba, Samembe na Nsoro I Samukondo.Nsoro I Samukondo ni we wakurikiye aba bami mbere y’uko haza Ruganzu I Bwimba, umwami twavuze mu nkuru yabanje
Kanyarwanda mu ruhererekane rw’abami 1.Gihanga Ngomijana – 959–992 2.Kanyarwanda I Gahima – 992–1025 3.Yuhi I Musindi – 1025–1058 4.Rumeza – 1058–1091 5.Nyarume – 1091–1124 6.Rukuge – 1125–1157 7.Rubanda – 1157–1180 8.Ndahiro I Ruyange – 1180–1213 Hari andi abandi batanga amatariki atandukanye cyane ku bami ba mbere, ndetse bamwe mu bashakashatsi bakagira ibitekerezo bitandukanye ku gihe nyirizina aba bami babayemo. Ni yo mpamvu amatariki y’iyi minsi ya mbere akwiye gufatwa nk’ayo mu ruhererekane rw’amateka gakondo, aho kuyafata nk’amatariki adashidikanywaho. Nubwo amakuru arambuye ku bikorwa bya Kanyarwanda I Gahima atari menshi nk’ay’abami bo mu bihe bya nyuma, umwanya we mu mateka ni ingenzi cyane. Agaragara nk’umwami wa kabiri mu ruhererekane rw’abami b’u Rwanda, bityo amateka ye akaba afasha gusobanura uburyo inkuru y’ingoma y’u Rwanda yakomeje guhererekanywa kuva kuri Gihanga ikagera ku bami benshi bamukurikiye. Uruhererekane rw’abami rwakomeje kubakwa uko ibisekuru byagiye bisimburana, buri mwami akagira uruhare mu rugendo rwo gukomeza no kwagura ubutegetsi bw’u Rwanda. Bitandukanye n’abami bo mu bihe bya nyuma, amakuru yizewe kandi arambuye ku rupfu rwa Kanyarwanda I Gahima ntabwo ahagije ku buryo twavuga neza aho yapfiriye, umwaka nyirizina yapfiriyeho cyangwa icyamwishe tutabanje kugaragaza ko ayo makuru aturuka mu migenzo gakondo. ingoma ye yarangiye mu 1025, ariko ibyo ntibihagije ngo hamenyekane uko urupfu rwe rwagenze. Kanyarwanda I Gahima akomeza kuba umuntu w’ingenzi mu gusobanukirwa amateka ya mbere y’ubwami bw’u Rwanda. Yaje nyuma ya Gihanga, ahita akurikirwa na Yuhi I Musindi. Uruhererekane rw’abami rwakomeje kugeza ku bami bazwi cyane mu mateka y’u Rwanda, barimo Ruganzu I Bwimba, Cyirima I Rugwe, Kigeli I Mukobanya na Ruganzu II Ndoli. Kuva kuri aba bami ba mbere, ubwami bw’u Rwanda bwagiye bugira impinduka nyinshi, bwaguka mu bice bitandukanye, bugira uburyo bw’ubuyobozi bwagiye bukomera, kugeza ku bihe by’abami bo mu mateka ya vuba. Kanyarwanda I Gahima ni umwami wa kabiri mu ruhererekane rw’abami b’u Rwanda Yakurikiye Gihanga kandi mbere ya Yuhi I Musindi. ingoma ya 992–1025, nubwo amatariki y’abami ba mbere atandukanye mu bavuga ay’amateka. Amateka ye agaragaza igice cy’ingenzi cy’inkuru ndende y’ubwami bw’u Rwanda: kuva ku bami ba mbere bavugwa mu migenzo gakondo, kugeza ku gihe ubwami bwari bumaze gukomera no kwaguka. Kanyarwanda I Gahima rero ni izina rikomeye mu ruhererekane rw’abami b’u Rwanda, kandi amateka ye afasha gusobanukirwa inkomoko n’iterambere ry’ingoma y’u Rwanda mu bihe bya kera.