Yo yaremwe na nde? Ibintu 10 bamwe mu bahanga baheraho bavuga ko Imana itabaho

Ese Imana irahari cyangwa ntabwo ibaho? Iki ni kimwe mu bibazo bimaze ibinyejana byinshi bigibwaho impaka mu madini, filozofiya na siyansi. Abantu batandukanye, barimo abafilozofe bakomeye, bagiye batanga ibisubizo bitandukanye kuri iki kibazo. Hari abemera Imana bavuga ko hari impamvu zifatika zituma bemera ko iriho, mu gihe abandi batemera Imana bavuga ko batabona ibimenyetso bihagije bibemeza ko iriho. Mu mateka ya filozofiya, bamwe mu batemera Imana cyangwa abashidikanya ku kubaho kwayo bagiye bagaragaza impaka zitandukanye. Stanford Encyclopedia of Philosophy, imwe mu nkomoko zizewe mu bushakashatsi bwa filozofiya, ivuga ko ikibazo cyo kubaho kw’Imana gifitanye isano n’impaka nyinshi, zirimo ikibazo cy’ibibi n’imibabaro, ukwihisha kw’Imana ndetse n’impaka ku nkomoko y’Isanzure. Dore impaka 10 zikunze gukoreshwa n’abatemera Imana cyangwa abafilozofe banenga igitekerezo cy’uko Imana ibaho: 1. Niba Imana ari nziza kandi ishobora byose, kuki isi yuzuyemo imibabaro? Iyi ni imwe mu mpaka zikomeye cyane zizwi nka “Problem of Evil” — ikibazo cy’ibibi. Abatemera Imana bibaza impamvu Imana yaba iriho kandi ikaba ifite ububasha bwose, izi byose kandi ari nziza, mu gihe isi ikomeje kubamo intambara, ubwicanyi, indwara, inzara, ibiza n’imibabaro myinshi. Iki kibazo cyagiye kivugwa n’abafilozofe mu binyejana byinshi, kandi kugeza ubu kiracyaganirwaho. Stanford Encyclopedia of Philosophy ivuga ko ikibazo cy’ibibi ari kimwe mu byo abafilozofe bibazaho cyane mu gihe basuzuma niba kubaho kw’ibibi bihuye n’igitekerezo cy’Imana ishobora byose, izi byose kandi ikaba nziza rwose. The Guardian na yo yagiye ishyira ahagaragara ibiganiro ku kibazo cy’uko kubaho kw’ibibi n’imibabaro ku isi bihura n’imyemerere y’Imana yuje urukundo. Abemera Imana na bo bafite ibisubizo kuri iyi mpaka, birimo igitekerezo cy’uko umuntu afite ubwisanzure bwo guhitamo ndetse n’uko umuntu ashobora kuba atazi impamvu zose zituma ibintu bimwe bibaho. 2. Kuki Imana itigaragaza ku buryo abantu bose bayimenya? Abandi bibaza impamvu Imana, niba ishaka ko abantu bayizera kandi bakagira umubano na yo, itariyerekana ku buryo budashidikanywaho ku bantu bose. Iyi mpaka izwi nka “Divine Hiddenness”, cyangwa ukwihisha kw’Imana. Umufilozofe J. L. Schellenberg yubatse igitekerezo gikomeye kuri iyi ngingo, avuga ko niba Imana ari Imana yuje urukundo rwuzuye, byaba bitangaje kubona abantu bamwe baba biteguye kuyimenya ariko bakabaho batayemera kuko batabona ibimenyetso bihagije by’uko iriho. Stanford Encyclopedia of Philosophy isobanura ko iyi mpaka ikoreshwa na bamwe nk’ikimenyetso gishobora gushyigikira atheism, ariko ikanagaragaza ko abemera Imana bafite ibisubizo bitandukanye kuri yo. 3. Nta gihamya ya siyansi ipima Imana Abatemera Imana bamwe bavuga ko ibintu umuntu asabwa kwemera bikwiye kugira ibimenyetso bishobora kugenzurwa. Bavuga ko Imana itagaragara nk’ikintu umuntu ashobora gushyira muri laboratwari ngo apime aho iri, ingano yayo cyangwa imikorere yayo. Ku bw’iyo mpamvu, bamwe bavuga ko nta gihamya ya siyansi ibemeza ko Imana iriho. Ariko iyi mpaka ifite indi mpande ikomeye: kuba siyansi itabasha gupima ikintu runaka ntibihita bivuga ko icyo kintu kitabaho. Scientific American yigeze gutangaza inyandiko ibaza niba siyansi ishobora rwose gukuraho igitekerezo cy’Imana, igasobanura ko ikibazo cy’Imana kidashobora guhita gisubizwa n’amategeko ya siyansi yonyine. 4. Ibintu byinshi byahoze bisobanurwa n’Imana ubu bisobanurwa na siyansi Abandi batemera Imana bareba ku iterambere rya siyansi, bakavuga ko ibintu byinshi byahoze bisobanurwa hifashishijwe Imana ubu bifite ibisobanuro by’amategeko ya kamere. Urugero rukomeye ni evolution, cyangwa ubwihindurize bw’ibinyabuzima, busobanura uburyo ibinyabuzima bihinduka mu bihe birebire binyuze mu buryo busanzwe bwo mu binyabuzima. Ku bw’abo batemera Imana, ibi bituma bibaza niba Imana ikenewe nk’igisubizo cya buri kintu kidasobanutse. Ariko ibi ntibihita bisobanura ko evolution ari gihamya y’uko Imana itabaho. Hari n’abemera Imana bemera evolution kandi bakavuga ko amategeko ya kamere ashobora kuba uburyo Imana yakoresheje mu kurema. 5. Niba buri kintu gifite uwakiremye, Imana yo yaturutse he? Iyi mpaka ijya ku kibazo cy’inkomoko y'Imana. Abatemerera Imana bashobora kubaza bati: niba tuvuga ko Isanzure rifite umuremyi, kuki uwo muremyi we adafite uwamuremye?. Iki kibazo kijyana n’impaka zizwi nka Cosmological Argument, zishaka gusobanura impamvu hariho Isanzure aho kuba ubusa. Ariko abemera Imana basubiza ko Imana idafatwa nk’ikintu gisanzwe cyaremwe, ahubwo ko ari “necessary being”, ikintu kidakeneye undi wagihanze kugira ngo kibaho. Stanford Encyclopedia of Philosophy isobanura ko Cosmological Argument atari impaka imwe gusa, ahubwo ari umuryango w’impaka ziva ku bibazo by’inkomoko, impamvu n’ubusobanuro bw’Isanzure zigana ku gitekerezo cy’Imana. 6. Amadini menshi avuga ibintu bitandukanye ku Mana Abatemerera Imana bamwe bibaza impamvu ku isi hari amadini menshi n’imyemerere itandukanye, buri rimwe rikagira ibisobanuro byaryo ku Mana, ku iremwa ry’isi n’uko umuntu akwiye kubaho. Bavuga ko umuntu akenshi akurira mu idini ry’aho yavukiye cyangwa ry’umuryango we, bigatuma bibaza niba imyemerere ye idashobora kuba yaragize uruhare runini mu buryo yumva Imana. Iyi mpaka ntihita yemeza ko Imana itabaho, ariko ituma abafilozofe bibaza ikibazo cyo kumenya impamvu abantu bafite imyemerere itandukanye kandi rimwe na rimwe ivuguruzanya. 7. Umuntu ashobora kugira amahame n'indangagaciro nziza ariko atemera Imana Hari abatemera Imana bavuga ko kuba umuntu agira imyitwarire myiza bitamusaba kuba yemera Imana. Bavuga ko umuntu ushobora kutemera Imana ariko akagira amahame amubuza kwica, kwiba, kubeshya cyangwa kugirira nabi abandi. Ibi bibatera kwibaza niba koko Imana ari yo yonyine ishobora kuba isoko y’amahame y’icyiza n’ikibi. Ariko abafilozofe n’abemera Imana baracyaganira ku kibazo gikomeye kurushaho: niba Imana itabaho, amahame avuga ko ikintu ari “icyiza” cyangwa “kibi” ashingira ku ki? 8. Igitekerezo cy’Imana gishobora kuba cyaravutse mu gushaka ibisobanuro Abandi bahanga bavuga ko abantu bashobora kuba bararemye cyangwa bateje imbere igitekerezo cy’Imana kugira ngo babone ibisobanuro ku bintu bikomeye batari basobanukiwe, birimo urupfu, inkomoko y’isi, ibiza n’ibindi bintu birenze ubushobozi bwabo. Muri iyi myumvire, kwizera Imana bishobora kuba byarafashije abantu guha ubuzima n’urupfu ibisobanuro ndetse no kubona ihumure mu bihe bikomeye. Ariko na hano hari ikibazo gikomeye: gusobanura impamvu abantu bemera Imana ntibihita bigaragaza ko Imana itabaho. Ushobora gusobanura inkomoko y’imyemerere runaka, ariko ibyo byonyine ntibihita bigaragaza niba icyo umuntu yemera ari ukuri cyangwa atari ko. 9. Hari abantu batemera Imana ariko bakabaho bafite intego n’imyitwarire myiza Abatemerera Imana bavuga kandi ko kuba hari abantu benshi batemera Imana ariko bakagira ubuzima bufite intego, bakagira indangagaciro kandi bakagira uruhare mu gufasha abandi, bibereka ko umuntu ashobora kubaho neza atabanje kwemera Imana. Iyi mpaka ntabwo isubiza ikibazo cyo kumenya niba Imana iriho, ahubwo ishyira imbere ikibazo cy’uko kwemera Imana ari ngombwa kugira ngo umuntu agire ubuzima bwiza n’imyitwarire myiza. 10. Nta mpaka n'imwe yemeza abantu bose ko Imana itabaho Iyi ni yo ngingo y’ingenzi ishobora gufasha umusomyi gusobanukirwa neza iyi ngingo. Nubwo abatemera Imana bafite impaka zikomeye bakoresha, nta kimenyetso na kimwe cyemewe na siyansi cyangwa filozofiya ku buryo rusange cyerekana ko Imana itabaho. Ni na ko bimeze ku mpande zombi: hari abafilozofe batanga impaka bavuga ko kubaho kw’Isanzure, gahunda iri muri kamere cyangwa ikibazo cy’inkomoko y’ibintu bishobora gutuma umuntu yemera ko hari Umuremyi. Stanford Encyclopedia of Philosophy igaragaza ko Cosmological Arguments zikomeje kuba igice cy’ingenzi cy’impaka zerekeye Imana, mu gihe Problem of Evil na Divine Hiddenness na byo bikomeje gukoreshwa mu mpaka zishyigikira cyangwa zinenga imyemerere y’Imana. Ese izi mpaka zerekana ko Imana itabaho? Igisubizo gishingiye ku muntu n’umwanya wa filozofiya afata. Atheist ashobora kuvuga ko izi mpaka zituma kubaho kw’Imana bidakenewe cyangwa ko bidafite ibimenyetso bihagije. Agnostic ashobora kuvuga ko nta bimenyetso bihagije afite byo kwemeza ko Imana iriho cyangwa ko itabaho. Theist we ashobora kwemera ko izi mpaka zikwiye gusubizwa, ariko akavuga ko zidakuraho izindi mpamvu atanga zishyigikira ukwemera kwe. Ni yo mpamvu ikibazo cyo “Ese Imana irahari?” gikomeza kuba kimwe mu bibazo bikomeye mu mateka ya filozofiya. Ntabwo ari ikibazo cyasubizwa n’urugero rumwe rwa siyansi cyangwa impaka imwe, ahubwo gikora ku bibazo by’inkomoko y’Isanzure, imibabaro, ubusobanuro bw’ubuzima, imyitwarire n’imiterere y’ukuri. Ese Bibiliya ibivugaho iki? Bibiliya yigisha ko Imana ibaho kandi ko ari yo Muremyi w’ijuru n’isi. Kuva ku murongo wa mbere w’Ibyanditswe, Itangiriro 1:1 haravuga hati: “Mbere na mbere Imana yaremye ijuru n’isi.” Ibi bigaragaza ko Bibiliya itangira ishimangira Imana nk’inkomoko y’ibyaremwe byose, aho kubanza kuganira ku kibazo cyo kumenya niba iriho. Muri Zaburi 19:2 na ho hagira hati: “Ijuru rivuga icyubahiro cy’Imana, isanzure na ryo rigaragaza imirimo y’intoki zayo.” Ibyaremwe rero bifatwa nk’ubuhamya bw’ububasha n’ubwenge by’Umuremyi. Bibiliya kandi ivuga ko kubaho kw’Imana kugaragarira mu byo yaremye ndetse ko umuntu ashobora kubibonamo ibimenyetso by’ubumana bwayo. Mu Abaroma 1:20, Pawulo yaranditse ati: “Kuko ibitaboneka byayo, ari byo bubasha bwayo buhoraho n’ubumana bwayo, bigaragara neza uhereye ku kuremwa kw’isi, bigaragazwa n’ibyo yaremye.” Uyu murongo ushimangira ko ibyaremwe bishobora gutuma umuntu atekereza ku Muremyi wabyo. Mu Baheburayo 3:4 na ho haravuga hati: “Kuko inzu yose igira uyubaka, ariko Imana ni yo yubaka ibintu byose.” Ku rundi ruhande, Bibiliya ishimangira ko kwizera Imana ari ishingiro ry’umubano w’umuntu na Yo. Abaheburayo 11:6 haravuga hati: “Utizera ntibishoboka ko ayinezeza, kuko uwegera Imana akwiriye kwizera yuko iriho, ikagororera abayishaka.” Nanone, Yohana 1:1-3 ivuga ko Jambo yariho mu itangiriro kandi ko “ibintu byose ari we byaremwe.” Bityo, mu myigishirize ya Bibiliya, kubaho kw’Imana kugaragarira mu byaremwe, mu buryo Imana yiyeretsemo abantu no mu Ijambo ryayo, kandi ukwemera ko iriho ni kimwe mu bishingirwaho n’uwifuza kuyegera.