Wari uzi ko amasezerano y’ubugure bw’umutungo utimukanwa ashobora guteshwa agaciro? Dore umurongo w’inkiko
Kigali : Kugura ubutaka cyangwa indi mitungo itimukanwa si ibintu byo gufata nk’ubucuruzi busanzwe, kuko hari ibisabwa n’amategeko bigomba kubahirizwa kugira ngo amasezerano agire agaciro kandi ihererekanya ry’umutungo rikorwe mu buryo bwemewe.
Imirongo yatanzwe n’inkiko nkuru mu Rwanda igaragaza ko hari ibibazo bishobora gutuma amasezerano y’ubugure bw’umutungo utimukanwa atemerwa nk’ishingiro rihagije ryo gutegeka ihererekanya ry’umutungo.
Amasezerano y’ubugure bw’ubutaka agomba kuba ateye ate?
Urukiko rw’Ubujurire rwagaragaje ko amasezerano y’ubugure bw’ubutaka yakozwe mu buryo bw’inyandiko bwite, aho kuba mu buryo busabwa n’amategeko, nta gaciro aba afite.
Uyu murongo wagaragajwe mu rubanza RCAA 00021/2022/CA, rwaciwe ku wa 28 Gashyantare 2023, aho Urukiko rw’Ubujurire rwasesenguraga agaciro k’amasezerano y’ubugure bw’ubutaka yakozwe mu nyandiko bwite n’ayakozwe mu nyandiko mpamo.
Urukiko rwashingiye ku ngingo ya 23 y’Itegeko nº 27/2021 ryo ku wa 10 Kamena 2021 rigenga ubutaka, iteganya ko amasezerano y’ihererekanya ry’uburenganzira ku butaka akorwa mu nyandiko ishyirwaho umukono n’abahererekanya uburenganzira ku butaka, kandi akemezwa akanahamwa umukono na noteri w’ubutaka cyangwa undi noteri ubifitiye ububasha.
Ibi bivuze ko kugira impapuro zanditswe n’abaguzi n’abagurisha bonyine bidahita bihagije mu gihe amategeko asaba ko amasezerano y’ihererekanya ry’uburenganzira ku butaka anyuzwa mu buryo bwemewe.
Ese amasezerano y’ubugure yonyine ahita akwereka ko uri nyir’umutungo?
Si ko bimeze.
Mu wundi murongo watanzwe n’Urukiko rw’Ikirenga, rwasobanuye ko amasezerano y’ubugure yonyine atari ikimenyetso gihagije cyo kwemeza ko umuntu ari nyiri umutungo utimukanwa.
Hagomba kandi kugaragazwa ibimenyetso byemeza ko umuntu waguze uwo mutungo yawukomoye ku muntu wari ufite uburenganzira bwo kuwugurisha. Uyu murongo wagaragajwe mu rubanza rwagaragajwe muri raporo y’Ubucamanza y’umwaka wa 2019/2020.
Ni ukuvuga ko mbere yo kugura umutungo utimukanwa, umuguzi adakwiye kureba gusa amasezerano asinywa n’ababuranyi, ahubwo agomba no kwitondera uburyo umutungo wari usanzwe ufite nyirawo n’ububasha bw’umuntu uwugurisha.
Byagenda bite iyo umuntu aguze umutungo utari uw’uwawugurishije?
Iki ni kimwe mu bibazo bishobora guteza amakimbirane akomeye.
Raporo y’Ubucamanza igaragaza umurongo w’Urukiko rw’Ikirenga mu rubanza RS/INJUST/RC 00007/2020/SC, aho byagaragajwe ko iyo ikibazo gikomoka ku masezerano y’ubugure bw’umutungo utimukanwa, nyir’umutungo afite uburenganzira bwo kuwukurikirana ku muntu awusanganye, kandi akaba atagomba kubanza gusaba ko amasezerano y’ubugure bwakozwe hagati y’uwo muntu n’uwawugurishije ateshwa agaciro, kuko nyir’umutungo atari umwe mu bayagiranye.
Uyu murongo ufite icyo wigisha umuntu ushaka kugura ubutaka cyangwa inzu: kugira amasezerano y’ubugure ntibihagije niba umuntu akugurishije umutungo atari uwe cyangwa adafite ububasha bwo kuwugurisha.
Umuguzi ashobora gusubizwa iki?
Iyo umuntu aguze umutungo utari uw’uwawugurishije, raporo y’Ubucamanza igaragaza ko umuguzi usheshwe ku mutungo yaguze ashobora gusubizwa n’uwamugurishije agaciro k’umutungo ku munsi awuvukijweho, kandi ibyo ntibikuraho uburenganzira bwo gusaba indishyi mu gihe uwamugurishije atubahirije inshingano ze zo kumwishingira ko atazahungabanywa mu burenganzira yari afite ku mutungo yaguze.
Ibi bigaragaza impamvu ari ingenzi kugenzura neza inkomoko y’umutungo mbere yo gutanga amafaranga.
Hari n’ikindi kibazo: kugurisha umutungo uhuriweho
Inkiko zanatanze umurongo ku mutungo uhuriweho n’abantu benshi.
Raporo y’Ubucamanza igaragaza ko iyo umwe mu bafite umutungo uhuriweho awugurishije, kandi uwawugurishije adakuriye amasezerano y’ubugure ndetse akemera ko yari azi ko umutungo usangiwe, igurisha rishobora kugira agaciro ku gice gihwanye n’umugabane we gusa.
Ibi na byo ni impamvu ituma umuntu agomba kubanza kumenya niba umutungo agiye kugura ari uw’umuntu umwe cyangwa niba hari abandi bawufitemo uburenganzira.
Ni iki umuguzi yakwitondera?
Muri rusange, iyi mirongo y’inkiko itanga isomo rikomeye: ntukagure umutungo utimukanwa ushingiye gusa ku cyizere ufitiye uwawugurishije cyangwa ku mpapuro mwandikanye.
Ni ngombwa kumenya nyir’umutungo, inkomoko y’uburenganzira bwe ku mutungo, niba afite ububasha bwo kuwugurisha, ndetse no kureba niba amasezerano yakozwe mu buryo buteganywa n’amategeko.
Ubucamanza bw’u Rwanda busobanura ko imirongo y’inkiko igamije gufasha inkiko gukemura ibibazo bisa mu buryo buhuje, ndetse no gufasha abagana inkiko gusobanukirwa uko ibibazo bimwe na bimwe byagiye bisuzumwa.
Muri make, amasezerano y’ubugure bw’umutungo utimukanwa ashobora kutagira agaciro iyo atubahirije ibisabwa n’amategeko, ariko buri kibazo gisuzumwa hashingiwe ku miterere yacyo n’ibimenyetso bihari. Ni yo mpamvu umuntu ushaka kugura ubutaka, inzu cyangwa undi mutungo utimukanwa akwiye kubanza kugenzura neza uburenganzira bw’uwawugurisha n’uburyo amasezerano agomba gukorwa.