Ubushakashatsi bwerekanye ko kugira ibyishimo, nubwo byaba bike, bishobora kugabanya ibyago byo gupfa imburagihe

Uwubuntu Michel · Amakuru · 15 October 2026

Ubushakashatsi bwerekanye ko kugira ibyishimo, nubwo byaba bike, bishobora kugabanya ibyago byo gupfa imburagihe

Abashakashatsi bagaragaje ko umuntu atagomba kugira ibyishimo byinshi cyane kugira ngo abashe kungukira ku ngaruka nziza bishobora kugira ku buzima. Icyakora, ubushakashatsi ntibwemeza ko ibyishimo ubwabyo ari byo bituma abantu baramba. Ibyavuye mu bushakashatsi bwakorewe mu bihugu 123 Ubu bushakashatsi bwasohotse ku wa 20 Ukwakira 2025 mu kinyamakuru cya siyansi *Frontiers of Medicine*, bwasesenguye amakuru yo mu bihugu 123 mu gihe cy’imyaka 15, kuva mu 2006 kugeza mu 2021. Abashakashatsi bagereranyije uko abaturage banyurwaga n’ubuzima bwabo n’imibare y’abapfa bazize indwara zidakira. Mu gupima uko abantu banyuzwe n’ubuzima, hifashishijwe uburyo buzwi nka Cantril’s Life Ladder*. Muri ubu buryo, umuntu asabwa gutekereza ku buzima bwe nk’urwego rufite amadarajya 10, aho hejuru hagaragaza ubuzima bwiza ashobora kwifuza, naho hasi hagaragaza ubuzima bubi cyane. Umuntu ahitamo amanota hagati ya zeru na 10 agaragaza uko abona ubuzima bwe. Ibisubizo byagaragaje ko hari urwego rw’amanota 2.7, hejuru yarwo hakagaragara isano hagati yo kwiyongera k’ibyishimo no kugabanuka kw’impfu ziterwa n’indwara zidakira. Abashakashatsi bagaragaje ko buri kwiyongera kwa 1% mu rwego rw’ibyishimo hejuru y’uru rwego byajyanaga no kugabanuka kwa 0.43% mu mpfu z’imburagihe ziterwa n’indwara zidakira. Hagati ya 2006 na 2021, impuzandengo y’amanota y’ibihugu 123 yageze kuri 5.45 kuri 10. Ni gute ibyishimo bishobora kugira uruhare mu buzima bwiza? Abahanga bagaragaza ko ibyiyumvo byiza bishobora gufasha umuntu guhangana n’umunaniro ukabije wo mu mutwe, uzwi nka *stress*, ushobora kugira ingaruka ku buzima igihe ukomeje kumurenga. John Hunter, umwarimu wungirije w’imitekerereze ya muntu muri kaminuza ya Chapman muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, yavuze ko ibyiyumvo byiza bishobora gufasha umubiri kutagira igisubizo gikabije igihe umuntu ahuye n’ibimuhangayikisha. Yasobanuye ko abantu bafite ibyiyumvo byiza bashobora kugira impinduka nke mu mikorere y’umubiri igihe bahuye n’umunaniro wo mu mutwe, zirimo izijyanye n’umuvuduko w’amaraso n’umutima. Icyakora, ibi ntibivuze ko ibyishimo byonyine bishobora gukumira indwara zidakira. Imibanire myiza n’ingeso nzima na byo bifite uruhare Abashakashatsi bagaragaza ko abantu banyuzwe n’ubuzima bashobora kugira imibanire myiza n’abandi, kwita ku buzima bwabo no kurushaho kugira intego mu byo bakora. Dr. Alan Rozanski, inzobere mu ndwara z’umutima akaba n’umwarimu w’ubuvuzi mu ishuri ry’ubuvuzi rya Icahn rikorana n’ibitaro bya Mount Sinai muri Amerika, yavuze ko abantu bafite ibyiringiro n’imibanire myiza bakunze kurushaho kwita ku buzima bwabo. Ibyo bishobora kubafasha gukora imyitozo ngororamubiri, kurya indyo yuzuye no gusinzira neza. Izi ngeso zifite akamaro mu kubungabunga ubuzima, nubwo ibyavuye muri ubu bushakashatsi bidahagije kugira ngo hemezwe ko ari ibyishimo byonyine bituma umuntu agira ubuzima bwiza. Ibyo abashinzwe ubuzima bashobora gukuramo Abakoze ubushakashatsi bavuga ko ibyishimo no kunyurwa n’ubuzima bikwiye kwitabwaho mu igenamigambi ry’ubuzima rusange, hamwe n’izindi ngamba zo gukumira indwara zidakira. Bavuga ko hakwiye no kwitabwaho ibindi bintu bishobora kongera ibyago byo kurwara, birimo umubyibuho ukabije, kunywa inzoga no kwangirika kw’ikirere. Ubu bushakashatsi bushobora gufasha abashinzwe politiki gutekereza ku buryo imibereho myiza y’abaturage yatezwa imbere, ariko ntibusimbura izindi ngamba zo gukumira no kuvura indwara. Umwanzuro Ibyavuye muri ubu bushakashatsi byerekana ko kunyurwa n’ubuzima no kugira ibyiyumvo byiza bishobora kujyana no kugabanuka kw’impfu z’imburagihe ziterwa n’indwara zidakira. Icyakora, abashakashatsi ntibagaragaje ko hari isano itaziguye yemeza ko ibyishimo ari byo bitera kuramba. Ni yo mpamvu kwita ku buzima bwo mu mutwe, kubaka imibanire myiza, kurya indyo yuzuye no gukora imyitozo ngororamubiri bikomeza kuba ingenzi mu mibereho myiza y’umuntu.