INKOMOKO Y’ISI: Kuva ku ntangiriro y’Isanzure kugeza ku muntu wa none
Urugendo rw’imyaka hafi miliyari 13.8 rwatangiye ahantu tudashobora kubona, rukagera ku mubumbe muto witwa Isi: aho uyu munsi umuntu yicaye abaza ati: “Twaturutse he?”
IGICE CYA MBERE cy’inkuru nyandiko yacu : Mbere y’uko Isi ibaho… hari iki?
Tekereza uri ahantu hatagira Isi.
Nta Rwanda.
Nta Afurika.
Nta nyanja.
Nta muntu.
Nta Kwezi, nta Zuba, nta nyenyeri tubona nijoro.
Ndetse nta Isi yari iriho.
Ariko hari ikibazo gikomeye kurushaho:
Ese Isanzure ryose ryatangiye rite?
Iki ni kimwe mu bibazo bimaze imyaka ibarirwa mu magana bihangayikishije abantu, abahanga, abanyabwenge n’abanyamadini.
Kugeza ubu, siyansi ivuga ko Isanzure rifite imyaka igera kuri miliyari 13.8. Icyo abahanga bita Big Bang ni uburyo bwemewe cyane bwo gusobanura uko Isanzure ryagutse riturutse ku mimerere yari ishyushye cyane kandi yuzuye cyane.
Ariko hari ikintu cy’ingenzi tugomba guhagararaho.
Big Bang ntabwo ari igisasu cyaturikiye ahantu hari ubusa, nk’uko umuntu yabitekereza.
Ahubwo ni uko umwanya ubwawo wagutse, kandi Isanzure ryagiye rikura no gukonja.
Ikindi gitangaje ni uko abahanga batabasha kuvuga neza icyo, niba hari icyo, cyabaye mbere y’icyo gihe cy’itangiriro dushobora gukoraho ubushakashatsi. NASA na yo igaragaza ko abahanga bataramenya icyateye uko kwaguka kwa mbere.
Ni ukuvuga ko urugendo rwacu rutangirira ku kintu dusobanukiwe igice gusa.
IGICE CYA KABIRI: Isanzure riravuka
Mu ntangiriro, Isanzure ryari rishyushye cyane kandi ryuzuyemo ibice by’ibintu n’ingufu.
Uko ryagendaga ryaguka, rwarakonje.
Ibice bito by’ibintu byagiye bihurira hamwe.
Hashize igihe, haboneka atome: ibice by’ibintu bigize ibintu tubona hafi ya byose.
Nyuma y’imyaka myinshi cyane, imbaraga rukuruzi, ari zo gravity, zatangiye gukusanya ibintu mu duce twinshi.
Aho ibintu byari byinshi kurushaho, byagiye bikururana.
Ni bwo havutse inyenyeri.
Nyuma haza amagalagisi.
Kandi muri ayo magalagisi harimo imwe tuzi nka Milky Way, cyangwa Inzira y’Amata.
Ni muri iyi galagisi yacu ni ho nyuma cyane hazavuka Izuba ryacu.
Kandi ni ho hazavuka Isi.
IGICE CYA GATATU: Inyenyeri zabaye inganda z’ibintu
Hari ikintu gishimishije cyane kuri uru rugendo.
Iyo turebye umubiri w’umuntu, tubona amagufwa, amaraso, uruhu n’izindi nyama.
Ariko ibintu bigize uwo mubiri byaturutse he?
Igisubizo kidusubiza kure cyane mu mateka y’inyenyeri.
Inyenyeri za mbere zatangiye gukora ibintu byoroheje cyane nka hydrogen na helium, ariko mu mibereho y’inyenyeri no mu rupfu rwazo habayeho gukora no gusakaza ibintu byinshi bigoye kurushaho.
Ibi bivuze ko ibikoresho byaje kugira uruhare mu kubaka imibumbe, ibitare, amazi ndetse n’ibinyabuzima byakomotse ku mateka maremare cyane y’Isanzure.
Ni nk’aho Isanzure ryabanje gukora ibikoresho, mbere yo gukora inzu.
IGICE CYA KANE: Izuba riravuka
Hashize imyaka isaga miliyari 9 Isanzure ribayeho, ibintu byinshi byari bimaze kubaho.
Hanyuma, ahantu hamwe mu Isanzure, igicu kinini cy’umwuka n’umukungugu w’inyenyeri cyatangiye kwikubamo.
Imbaraga rukuruzi zituma ibintu bikururana zatumye icyo gicu kigenda cyegerana.
Hagati muri cyo haboneka ubushyuhe n’umuvuduko bikomeye.
Izuba riravuka.
NASA ivuga ko Solar System, ari bwo buryo bw’izuba n’imibumbe birizenguruka, bwatangiye kubakwa hafi miliyari 4.6 ishize, buvuye mu gicu cy’umwuka n’umukungugu cyikubiyemo. Izuba ryaje gukusanya igice kinini cyane cy’ibikoresho byari muri icyo gicu, ibindi bigenda byegerana bikora imibumbe n’utundi dusate two mu kirere.
Ariko hagati muri iyo mibumbe yose, umwe ni wo uza kugira amateka adasanzwe.
Isi.
IGICE CYA GATANU: Isi iravuka, ariko ntihita iba nk’iyo tuzi
Isi yavutse hafi miliyari 4.54 ishize. Abahanga bagera kuri iyi myaka bakoresheje cyane cyane ibipimo by’imyaka y’ibitare n’ibice by’imibumbe mito nka meteorites.
Ariko iyo Isi yari ikiri nto, ntiyari ahantu umuntu yari gutura.
Nta mijyi.
Nta biti.
Nta nyamaswa.
Nta bantu.
Ndetse n’ikirere n’ubutaka byari bitandukanye cyane n’ibyo tubona uyu munsi.
Isi yari ishyushye cyane, kandi mu bihe bya mbere yahuye n’ibitero byinshi by’asteroide na meteorite. NASA ivuga ko nyuma gato yo kubaho kwayo yari ikiri mu bihe bikomeye, nta nyanja n’umwuka umeze nk’uw’ubu, kandi ikirere cyarimo imyuka yaturukaga ku birunga.
Ariko Isi yatangiye guhinduka.
Kandi ibyo byari intangiriro y’ikintu gikomeye cyane.
IGICE CYA GATANDATU: Amazi aje… ubuzima bukurikiraho
Isi imaze gukonja uko ibihe byagiye bisimburana, amazi atangira kugira uruhare rukomeye mu mateka yayo.
Inyanja zirashinga.
Ubutaka buragenda buhinduka.
Ikirere kiragenda gihinduka.
Hanyuma hakurikiraho kimwe mu bintu bikomeye cyane siyansi ikomeje kwiga:
Ubuzima bwatangiye bute?
Nta muntu wari uhari ngo abibone.
Nta kamera yari ihari.
Nta nyandiko yabitswe.
Abahanga bafite ibimenyetso byerekana ko ubuzima bwari kuri Isi hashize hafi miliyari 4, ariko uburyo ubuzima bwa mbere bwavutseho ntiburamenyekana neza.
Kandi aha ni ho documentary yacu igera ku kibazo gikomeye:
Ni gute ibintu bitari bizima byaje gutuma habaho ikintu kizima?
Hari inyigisho zitandukanye z’ubushakashatsi kuri iki kibazo, ariko nta gisubizo cya nyuma abahanga bahurijeho.
Icyo tuzi ni uko ubuzima bumaze kugaragara, amateka y’Isi atongeye kuba ya yandi.
IGICE CYA KARINDWI: Isi ihinduka urugo rw’ubuzima
Ubuzima bwa mbere bwari bworoheje cyane ugereranyije n’ibinyabuzima tubona uyu munsi.
Mu gihe kirekire cyane, ubuzima bwagiye buhinduka.
Hari ibinyabuzima bito.
Nyuma haza ibinyabuzima bigizwe n’utugingo twinshi.
Uko imyaka yagiye ishira, ubuzima bukomeza kwaguka mu buryo butandukanye.
Ibinyabuzima byagiye biba byinshi kandi bigoye.
Habaho ibihe by’ihindagurika rikomeye.
Habaho n’ibihe by’uko amoko menshi y’ibinyabuzima yazimye.
Isi ntiyigeze ihagarara ku kintu kimwe.
Yahoraga ihinduka.
IGICE CYA MUNANI: Dinosaur — abami b’Isi batabaye abantu ubwo aho turavuga izi nyamaswa zishwe na Resonance ya Asteroid.
Hashize imyaka miriyoni nyinshi, dinosaur zaje kuba zimwe mu nyamaswa zari ziganje ku Isi.
Zabayemo igihe kirekire cyane kurusha amateka y’umuntu.
Hari nto cyane.
Hari nini cyane.
Hari zagendaga ku maguru abiri, izindi ku ane, izindi zikaguruka.
Kandi igihe kinini, nta muntu wari uriho wo kuzireba.
Ariko amateka y’Isi afite ikintu kidasanzwe:
Ndetse n’ibintu bisa nk’ibihoraho bishobora kurangira.
Dinosaur nyinshi zazimye mu mpinduka ikomeye yabaye hafi imyaka miliyoni 66 ishize.
Ariko ubuzima ntibwarangiye.
Hari amoko yarokotse.
Kandi muri ayo mateka maremare, amashami mashya y’ubuzima yakomeje gukura.
IGICE CYA CYENDA: Noneho haza umuntu
Aha ni ho inkuru itangira kutwegera.
Kuko nyuma y’imyaka myinshi y’ubwihindurize, muri Afurika havutse amoko atandukanye y’ibiremwa by’abantu ba kera.
Abahanga bavuga ko abantu n’inguge nini zo muri Afurika bafite umukurambere bahuriyeho wabayeho hagati y’imyaka hafi miliyoni 8 na 6 ishize. Ibyo ntibivuze ko umuntu w’ubu yaturutse ku nguge tubona uyu munsi; bivuze ko abantu n’izo nguge bahuriye ku mukurambere wa kera.
Amateka y’umuryango w’abantu ni maremare.
Hari amoko atandukanye y’abantu ba kera yabayeho.
Bamwe barazimye.
Abandi barakomeza.
Kugeza ubwo haza ubwoko twese turiho ubu:
Homo sapiens sapiens — umuntu w’iki gihe.
IGICE CYA CUMI: Homo sapiens avuka muri Afurika
Ibimenyetso by’ibinyabuzima n’ibisigazwa by’abantu bya kera bigaragaza ko Homo sapiens yabayeho nibura hashize imyaka hafi 300,000, kandi inkomoko yayo iri muri Afurika.
Aha ni ho inkuru yacu ihinduka rwose.
Uyu muntu ntiyari afite telefone.
Nta modoka.
Nta ndege.
Nta muriro w’amashanyarazi.
Nta internet.
Ariko yari afite ikintu cyamufashije cyane:
ubushobozi bwo kwiga, gukorana n’abandi no guhanga udushya.
Yahigaga imihigo.
Yegeranyaga ibiribwa.
Yakoraga ibikoresho.
Yifashishaga umuriro.
Yubakaga aho kuba.
Yaganiranaga n’abandi.
Kandi uko imyaka yagiye ishira, abantu batangiye gukora ibintu byarenze ibyo kubaho gusa.
Batangiye gukora ibihangano.
Imirimbo.
Ibikoresho byihariye.
Imigenzo.
Uburyo bwo gutumanaho.
N’indi mico igaragaza isi y’ibitekerezo by’umuntu.
IGICE CYA CUMI NA RIMWE: Umunsi umuntu areka kuba umuhigi gusa
Hari impinduka ikomeye yabaye mu mateka yacu.
Mu myaka ibihumbi bike ishize ugereranyije n’imyaka yose Isi imaze, abantu batangiye guhinga no korora amatungo.
Hafi mu myaka 12,000 ishize, abantu bamwe batangiye kugenzura imikurire y’ibihingwa no korora amatungo, bituma batura hamwe mu midugudu, nyuma imidugudu ihinduka imijyi.
Kandi aha ni ho ubuzima bw’umuntu bwatangiye guhinduka ku buryo bukomeye.
Umuntu yari amaze kubona uburyo bwo gutunga ibiribwa.
Ariko ibyo byazanye ikindi kintu:
umubare w’abantu uriyongera.
Imidugudu irakura.
Imijyi iravuka.
Ubucuruzi buratangira.
Ubwami buravuka.
Indimi zirakura.
Imyemerere irakura.
Ubumenyi buriyongera.
Maze amateka y’umuntu atangira kwihuta cyane.
IGICE CYA CUMI NA KABIRI: Kuva ku ibuye kugeza kuri mudasobwa
Tekereza intera umuntu yagenze.
Yatangiriye ku bikoresho by’amabuye.
Yiga gukoresha umuriro.
Yiga guhinga.
Yiga kubaka.
Yiga kwandika.
Yiga imibare.
Yubaka amato.
Atangira kugenda kure.
Yiga iby’inyenyeri.
Yubaka imashini.
Yubaka moteri.
Yubaka indege.
Yubaka mudasobwa.
Hanyuma…
yohereza icyogajuru kure y’Isi.
Uyu munsi, umuntu ashobora kwicara ku Isi akareba amashusho y’inyenyeri zabayeho mbere y’uko Isi ibaho.
Ni ibintu bitangaje.
Ikiremwa cyavutse ku mubumbe muto kiri kureba inkomoko y’Isanzure.
IGICE CYA CUMI NA GATATU: Ariko se twe turi bande?
Uyu munsi ku Isi hari abantu babarirwa muri za miliyari.
Bose bari mu bwoko bumwe:
Homo sapiens.
Ubushakashatsi bwa Smithsonian bugaragaza ko abantu ba none ku Isi yose ari ubwoko bumwe kandi ko ADN y’abantu bose isanganywe hafi 99.9%.
Dushobora gutandukana mu ibara ry’uruhu.
Mu rurimi.
Mu muco.
Mu gihugu.
Mu myemerere.
Mu migenzo.
Ariko iyo urebye cyane ku mateka yacu, usanga dufitanye inkomoko ndende cyane.
Twese turi igice cy’inkuru imwe.
IGICE CYA CUMI NA KANE: None se Imana iri he muri iyi nkuru?
Iki ni ikibazo umuntu ashobora kubaza nyuma yo kumva iyi nkuru.
Kandi ni ikibazo gikomeye.
Siyansi ishaka gusobanura uko ibintu byabayeho ikoresheje ibimenyetso, ubushakashatsi n’ibisubizo bishobora kugeragezwa.
Idini n’imyemerere byo bishobora gusubiza ibibazo byerekeye igisobanuro cy’ubuzima, Umuremyi, intego y’umuntu n’impamvu y’uko ibintu biriho, bitewe n’imyemerere y’umuntu.
Ntabwo ari ngombwa guhindura documentary yacu ikaba impaka hagati ya siyansi n’idini.
Ahubwo dushobora kuvuga ukuri kumwe:
Hari ibibazo siyansi imaze gusobanura byinshiho, ariko hari n’ibibazo bikomeye itarafataho igisubizo cya nyuma.
Urugero, siyansi iracyashaka kumenya neza uko ubuzima bwa mbere bwavutse, ndetse n’icyabaye mbere y’ibice bya mbere by’Isanzure dushobora kwiga. NASA ubwayo igaragaza ko hari byinshi bitarasobanuka ku ntangiriro y’Isanzure no ku ntangiriro y’ubuzima.
IGICE CYA CUMI NA GATANU: Noneho tugeze kuri twe
Uyu munsi turahari.
Turavuga.
Turandika.
Turakora.
Turubaka.
Turarwara tugashaka imiti.
Turagenda mu ndege.
Twohereza ibyogajuru.
Dukoresha internet.
Turareba amashusho y’inyenyeri za kure.
Kandi dushobora no kwibaza aho ibi byose bizarangirira.