Ingengabihe yatangiye ite? Dore amateka atangaje y’uko abantu bahimbye uburyo bwo kubara igihe.

Mbere y’uko habaho “Ku wa Mbere”, “Mutarama”, umwaka wa 2026 cyangwa kalendari tubona kuri telefoni, abantu bo hambere bari bafite ikibazo gikomeye: kumenya igihe cy’ihinga, igihe cy’imvura, igihe cy’imbeho, iminsi mikuru n’igihe cyabagezaga ku bintu by’ingenzi. Icyo kibazo ni cyo cyatumye abantu batangira kureba cyane ku zuba, ukwezi n’inyenyeri: maze buhoro buhoro havuka ingengabihe.

Uyu munsi, iyo dufunguye telefoni cyangwa turebye ku rukuta, tubona kalendari isa n’ikintu gisanzwe. Ariko inyuma y’iyo mpapuro cyangwa porogaramu hari amateka y’imyaka ibihumbi, imibare, ubumenyi bw’ikirere, idini, ubutegetsi ndetse n’impaka z’abahanga.

Ikintu gitangaje kurushaho ni uko nta kalendari imwe abantu bose bakoresheje kuva kera. Imico itandukanye yagiye yubaka uburyo bwayo bwo gupima igihe hashingiwe ku byo yabonaga mu kirere.

1. Kalendari yatangiye kubera iki?

Abantu ba mbere ntibari bafite amasaha, telefoni cyangwa kalendari yanditseho iminsi 365.

Ariko bari bafite ikirere.

Babonaga izuba rirasa rikongera rikarenga, ukwezi kukagenda guhindura isura, ndetse n’ibihe by’umwaka bigasimburana.

Ibyo byabafashije gutangira gutandukanya:

* umunsi :ushingiye ku kuzenguruka kw’Isi ku murongo wayo; * ukwezi :abantu benshi ba kera bakabihuza n’impinduka z’ukwezi; * umwaka :ugendanye n’urugendo rw’Isi ruzenguruka izuba n’imihindagurikire y’ibihe.

Muri make, ingengabihe ntiyahimbwe gusa kugira ngo abantu bamenye itariki y’amavuko. Yari igikoresho cy’ubuzima: ubuhinzi, imihango, ubutegetsi, idini no gutegura ibikorwa by’umuryango.

2. Abanyamisiri ba kera bari bafite uburyo bukomeye bwo kubara umwaka

Mu mico ya kera, Abanyamisiri bazwiho kuba barateje imbere cyane ubumenyi bwo kubara igihe.

Ibi byari bifite akamaro gakomeye ku buzima bwabo, cyane cyane kubera uruzi rwa Nile, rwagize uruhare rukomeye mu buhinzi.

Kumenya igihe amazi azamukira n’igihe cyo gutera imyaka byari ibintu by’ingenzi.

Ni muri uwo murongo w’ubumenyi bwo gukurikirana ibihe n’ikirere hagiye havuka uburyo burushijeho gutungana bwo kugabanya umwaka mo ibice.

Ibi bitwereka ikintu cy’ingenzi: kalendari ntabwo yari igikoresho cyo kubika amatariki gusa; yari igikoresho cyo kubaho.

3. Ikibazo gikomeye: Umwaka ntabwo ungana neza n’iminsi 365

Aha ni ho amateka y’ingengabihe atangira kuba amayobera kurushaho.

Umwaka w’ikirere ntusanzwe uba iminsi 365 yuzuye.

Hari akanya gato kongerwaho.

Ni yo mpamvu, iyo wakomeza kuvuga ko buri mwaka ufite iminsi 365 gusa, uko imyaka igenda iba myinshi, kalendari yatangira gutandukana n’ibihe by’ikirere.

Abahanga bo hambere bagombaga rero gushaka uburyo bwo gukosora icyo kibazo.

Ni ho havuye igitekerezo cy’umwaka usimbuka, aho rimwe na rimwe hongerwamo umunsi.

4. Kalendari ya Julius Caesar yahinduye amateka

Mu gihe cy’Abaroma, uburyo bwo kubara igihe bwari bwaramaze kugira uruhare rukomeye mu miyoborere.

Mu kinyejana cya mbere mbere ya Yesu, Julius Caesar yakoze ivugurura rikomeye ry’ingengabihe y’Abaroma.

Icyo cyaje kwitwa Julian calendar.

Yashyizeho uburyo bworoshye bwo kongeramo umunsi buri myaka ine, kugira ngo kalendari igume hafi y’umwaka w’ikirere.

Iyo gahunda yamaze ibinyejana byinshi ikoreshwa mu bice byinshi by’isi.

Ariko hari akantu gato yari itaratunganya neza.

Ikosa ryari rito cyane buri mwaka, ariko igihe cyaragenda kirarikuba.

5. Ikosa rito ryatumye iminsi “igenda”

Iyo kalendari itandukaniye n’umwaka w’ikirere n’akanya gato gusa, umuntu ashobora kuvuga ati:

“Ni akantu gato, nta kibazo.”

Ariko tekereza kuri ako kantu mu gihe cy’imyaka amagana.

Ni nk’isaha itinda cyangwa yihuta buri munsi ku rugero ruto: nyuma y’igihe kirekire, ushobora gusanga itakiri ku gihe.

Ni cyo kibazo cyageze kuri Julian calendar.

Byaje gutuma habaho ivugurura rikomeye ryaje kuzwi nka Gregorian calendar.

6. Mu 1582, kalendari yarasimbutse iminsi

Mu mwaka wa 1582, Papa Gregory XIII yayoboye ivugurura ry’ingengabihe ryaje kwitwa Gregorian calendar.

Icyari gitangaje ni uko mu bihugu byahise biyakira, iminsi 10 yakuwe muri kalendari kugira ngo itandukaniro ryari rimaze kubakwa hagati ya kalendari n’ibihe by’ikirere rigabanuke.

Ni ukuvuga ko hari abantu baryamye ku itariki imwe bakabyuka basanga kalendari y’igihugu yamaze kujya imbere.

Ariko ntibihugu byose byayemeye icyarimwe.

Kalendari nshya yakomeje gukwirakwira mu bihugu bitandukanye mu binyejana byakurikiyeho. Urugero, Ubwongereza n’abakoloni babwo bayemeje mu 1752, naho Turkey ikaba yarayemeje mu 1927.

Ibi bivuze ko kalendari dukoresha uyu munsi itigeze ihita iba iya buri wese ku isi icyarimwe.

7. Kuki yitwa Gregorian?

Yitwa gutyo kubera Papa Gregory XIII, ariko ntabwo bivuze ko ari we wenyine wayihimbye.

Ivugurura ryari rishingiye ku gitekerezo cyateguwe cyane cyane n’umuhanga w’Umutaliyani witwaga Luigi Lilio, wari umuganga, umuhanga mu bumenyi bw’ikirere n’umuhanga mu mibare.

Uyu munsi, Gregorian calendar ni yo ikoreshwa cyane ku isi, kandi ifite:

iminsi 365 mu mwaka usanzwe, 366 mu mwaka usimbuka, n’amezi 12.

8. Ariko si Gregorian calendar yonyine iriho

Aha ni ho inkuru irushaho gushimisha.

Nubwo hafi ya buri wese muri iki gihe amenyeranye na Gregorian calendar, hari izindi kalendari zagiye zikoreshwa cyangwa zigikoreshwa n’abantu batandukanye.

Kandi zimwe muri zo ntizubakira ku mwaka w’izuba gusa.

9. Islamic calendar: Kalendari yubakiye ku kwezi

Kalendari y’Abayisilamu, izwi nka Hijri calendar, yubakiye cyane ku byiciro by’ukwezi.

Ibi bituma imyaka yayo itagenda kimwe n’umwaka wa Gregorian.

Ni yo mpamvu ukwezi cyangwa umunsi mukuru ukoreshwa muri kalendari ya Hijri ushobora kujya uza mu bihe bitandukanye bya Gregorian calendar uko imyaka igenda ishira.

Ibi ni urugero rukomeye rwerekana ko “umwaka” atari igitekerezo cyubatswe kimwe n’abantu bose.

10. Hebrew calendar: izuba n’ukwezi bihurira hamwe

Hari kandi Hebrew calendar, ifite amateka maremare kandi ikaba ari kalendari ikoreshwa mu bikorwa by’idini rya Kiyahudi.

Iyi ni imwe mu ngero za lunisolar calendars—ni ukuvuga uburyo bugerageza guhuza ukwezi n’umwaka w’izuba.

Aha haza ikibazo gikomeye: ukwezi ntigukora neza nk’umwaka w’izuba.

Ni yo mpamvu kalendari nk’izi zisaba uburyo bwihariye bwo kongeramo iminsi cyangwa ukwezi mu bihe runaka kugira ngo kalendari igume ihura n’ibihe by’umwaka.

11. Abamaya bari bafite kalendari yatumye abahanga batangara

Iyo umuntu avuze ku mateka y’ingengabihe, hari izina ritagomba kubura: Abamaya bo muri Mesoamerica.

Abamaya bari bafite uburyo bwinshi bwo kubara igihe, harimo Tzolk’in, wari ugizwe n’iminsi 260.

Uyu ntabwo wari umwaka wa Gregorian wahinduwe gusa. Wari uburyo bwihariye bw’imibare n’ibimenyetso by’iminsi.

Ubushakashatsi bwagaragaje ko uburyo bw’iminsi 260 bwari bumaze imyaka ibihumbi bukoreshwa muri Mesoamerica. Ibimenyetso byavumbuwe mu bice bya Mexico byerekana ko uwo murongo wo kubara igihe ushobora kuba warakoreshwaga kuva nibura mu myaka ibihumbi bitatu ishize.

Abamaya kandi bari bafite Long Count, uburyo bwo kubara umubare munini w’iminsi kuva ku ntangiriro y’igihe runaka. Smithsonian ivuga ko Long Count yari ishingiye ku mibare ya base-20 kandi ko intangiriro yayo ishyirwa mu 3114 mbere ya Yesu mu guhuza amatariki ya none.

12. None se ni yo mpamvu abantu bavugaga ko isi izarangira mu 2012?

Iki ni kimwe mu bintu byatumye kalendari y’Abamaya imenyekana cyane ku isi.

Mu 2012, abantu benshi bakwirakwije igitekerezo cy’uko kalendari y’Abamaya yari igeze ku iherezo ryayo, bityo isi ikaba igiye kurangira.

Ariko ibyo ntabwo ari byo kalendari yasobanuraga.

Icyari kirangiye ni cycle, cyangwa igice runaka cy’ibarwa ry’igihe—ntibyari bivuze ko Abamaya bari baranditse ko isi izarangira.

Abashakashatsi bagaragaje ko igitekerezo cy’uko ku itariki ya 21 Ukuboza 2012 isi yagombaga kurangira cyari imyumvire yaje gukwirakwira muri iki gihe, aho kuba inyigisho yemewe y’Abamaya.

13. Ikintu gitangaje: kalendari ishobora kuba yaranditswe ku nyubako

Kera, abantu ntibari bafite Google Calendar.

Ariko barebaga izuba, ukwezi n’inyenyeri, kandi bubakaga inyubako zifasha gukurikirana uko ibihe bihinduka.

Ubushakashatsi ku nyubako za kera zo muri Mesoamerica bwerekanye ko zimwe zashyizwe ku murongo ku buryo abantu bashoboraga gukurikirana aho izuba rirasira n’aho rirengera mu bihe bitandukanye by’umwaka.

Mu yandi magambo, inyubako zimwe zari zishobora kuba zifite n’uruhare mu kubara igihe.

14. Kalendari ntabwo ari impapuro gusa

Iyo tubitekerejeho neza, kalendari ni nk’ururimi abantu bahimbye kugira ngo bavuge ku gihe.

Ni yo ituma dushobora kuvuga tuti:

“Ejo.”

“Mu cyumweru gitaha.”

“Mu mwaka utaha.”

“Ku itariki ya 25 Gicurasi.”

Ariko uko abantu basobanura “umwaka”, “ukwezi” cyangwa “umunsi” byagiye bitandukana bitewe n’umuco, idini, ubumenyi n’ibyo abantu bakeneraga.

15. None se kuki iminsi iba 7 mu cyumweru?

Iki na cyo ni ikibazo gikomeye.

Kalendari yacu ifite:

iminsi 7 mu cyumweru,

amezi 12 mu mwaka,

n’iminsi 365 cyangwa 366 mu mwaka.

Ariko ibi byose ntabwo ari ibintu byanditswe muri kamere mu buryo umuntu atabasha kubihindura.

Ni sisitemu abantu bubatse kugira ngo batunganye ibarwa ry’igihe, bamwe bashingiye ku bintu byo mu kirere, abandi ku migenzo n’amateka.

Icyumweru cy’iminsi 7 cyagize amateka maremare mu mico ya kera kandi cyaje gukwira mu bice byinshi by’isi.

16. Kandi hari ikindi gitangaje: “umwaka” ushobora gutangira ahantu hatandukanye

Kuri Gregorian calendar, umwaka utangira ku 1 Mutarama.

Ariko mu mateka, ntabwo abantu bose batangiraga umwaka ku itariki imwe.

Hari imico n’ibihe byagiye bigira uburyo bwabyo bwo gutangira umwaka, bitewe n’ibihe by’ubuhinzi, imigenzo, idini cyangwa gahunda za politiki.

Ibi bituma umuntu abona ko itariki atari ikintu cyigenga n’igihe gusa; ni amasezerano y’abantu yo kwemeranya uburyo bwo kwandika igihe.

17. None se kuki kalendari imwe yaje kuba iya benshi ku isi?

Impamvu ni amateka y’ubucuruzi, ubutegetsi, ubukoloni, idini, siyansi n’imikoranire hagati y’ibihugu.

Gregorian calendar yagiye ikwirakwira mu bihugu bitandukanye buhoro buhoro, kugeza ubwo iba uburyo busanzwe bukoreshwa mu bikorwa byinshi mpuzamahanga.

Ariko kuba ikoreshwa cyane ntibivuze ko izindi kalendari zarazimiye.

Hari imico n’amadini bikomeje gukoresha izindi kalendari mu birori, mu gusenga, mu mateka no mu kumenya iminsi y’ingenzi.

18. Umwanzuro: Iyo urebye kalendari, uba ureba amateka y’ikiremwamuntu

Uyu munsi, kalendari iri kuri telefoni ishobora gusa n’aho ari urupapuro rwanditseho amatariki.

Ariko inyuma ya Mutarama kugeza Ukuboza hari amateka y’abahanga barebaga inyenyeri, abahinzi bategereje imvura, abami n’abategetsi bateguraga imirimo yabo, abayobozi b’amadini bagenaga iminsi mikuru, ndetse n’abahanga bageragezaga gukosora utuntu duto mu mibare y’umwaka.

Gregorian calendar yo muri iki gihe ni igisubizo cy’ikibazo cyamaze ibihumbi by’imyaka abantu bagerageza gukemura: “Tumenya dute aho turi mu gihe?”

Kandi ikintu gishobora gutangaza benshi ni iki: iyo urebye ku itariki iri kuri telefoni yawe uyu munsi, uba ukoresha igice kimwe gusa cy’amateka maremare cyane y’uburyo ikiremwamuntu cyize kubara igihe.